گزارش| النینو در راه پاییز؛ سرخس چقدر برای بارشهای سیلابی آماده است؟
با شکلگیری پدیده النینو و هشدار مسئولان هواشناسی درباره افزایش احتمال بارشهای شدید و سیلابی در پاییز، اکنون پرسش مهم برای سرخس این است که دستگاههای اجرایی شهرستان تا چه اندازه برای مواجهه با شرایط احتمالی پیشرو آمادهاند؛ موضوعی که با توجه به تجربه سیلابهای گذشته و آسیبپذیری برخی راهها، روستاها، مسیلها و زیرساختهای شهرستان، نباید به روز صدور هشدار نارنجی یا قرمز موکول شود.
اندازه متن
به گزارش سرخس خبر، در آستانه فصل پاییز، هشدارهای هواشناسی درباره شرایط جوی ماههای آینده جدیتر شده است و مسئولان سازمان هواشناسی کشور نسبت به افزایش احتمال بارشهای شدید و وقوع سیلابهای ناگهانی در برخی مناطق هشدار دادهاند.
پیشبینیهای فعلی از تأثیر پدیده النینو بر الگوهای جوی پاییز و زمستان حکایت دارد و در خراسان رضوی نیز احتمال وقوع بارشهای رگباری و سیلابی مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که برای شهرستان سرخس با توجه به سوابق سیلابهای گذشته و ویژگیهای جغرافیایی و حوضهای آن، اهمیت ویژهای دارد.
النینو به معنای «سیل قطعی در سرخس» نیست
در بررسی این موضوع باید از یک برداشت نادرست پرهیز کرد؛ شکلگیری النینو به این معنا نیست که سرخس حتماً با پاییزی بسیار پربارش یا وقوع قطعی سیل مواجه خواهد شد.
پیشبینیهای فصلی ماهیتی احتمالاتی دارند و عوامل متعددی در شکلگیری، میزان و نحوه توزیع بارش هر منطقه نقش دارند. حتی ممکن است مجموع بارندگی یک فصل در محدوده نرمال باشد، اما بخش قابل توجهی از بارش طی چند ساعت و در یک محدوده مشخص اتفاق بیفتد و روانآب یا سیلاب ناگهانی ایجاد کند.
بنابراین آنچه اکنون اهمیت دارد، پیشبینی قطعی وقوع سیل نیست، بلکه افزایش احتمال شرایطی است که میتواند زمینه ایجاد بارشهای شدید و سیلابی را فراهم کند.
در مدیریت بحران نیز «قطعی نبودن حادثه» نمیتواند دلیلی برای به تعویق انداختن آمادگی باشد.
وقتی سازمان هواشناسی کشور و مسئولان هواشناسی خراسان رضوی نسبت به احتمال بارشهای شدید و سیلابی هشدار میدهند، همین میزان احتمال باید برای آغاز اقدامات پیشگیرانه دستگاههای اجرایی کافی باشد.
تجربه سرخس نشان داده خطر فقط از باران داخل شهر نمیآید
موضوع سیلاب برای سرخس مسئلهای ناشناخته نیست.
در رخدادهای گذشته، افزایش دبی کشفرود و ورود روانآب از مناطق بالادست موجب انسداد برخی آبنماها و راههای روستایی شهرستان شده و مسیرهایی از جمله پسکمر، شوریجه سفلی و کلاته صاحبداد با محدودیت یا قطع تردد مواجه شدهاند.
در موارد دیگری نیز سیلاب به محور مشهد ـ سرخس و برخی زیرساختهای شهرستان خسارت وارد کرده و دستگاههای امدادی و خدماترسان را برای بازگشایی مسیرها و رفع مشکلات به میدان کشانده است.
این تجربهها یک نکته بسیار مهم را یادآوری میکند؛ خطر سیلاب برای سرخس فقط به مقدار بارانی که در داخل شهر سرخس میبارد وابسته نیست.
بارشهای شدید در مناطق بالادست، ارتفاعات و حوضههایی که روانآب آنها در نهایت وارد کشفرود، مسیلها و رودخانههای محدوده شهرستان میشود نیز میتواند چند ساعت بعد مناطق پاییندست را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، پایش بارندگی در مناطق بالادست، وضعیت رودخانهها و افزایش دبی جریانهای آبی باید یکی از اجزای اصلی برنامه مدیریت بحران شهرستان باشد.
زمان آمادگی، روز شروع باران نیست
مهمترین نکته در هشدارهای فعلی این است که زمان انجام بخش عمده اقدامات پیشگیرانه، قبل از آغاز بارشهاست.
اگر قرار باشد پاکسازی یک مسیل، بازدید از یک پل، تعمیر یک آبنما، تأمین ماشینآلات، تعیین مسیر جایگزین یا ایجاد هماهنگی بین دستگاهها به روز صدور هشدار نارنجی هواشناسی موکول شود، بخشی از فرصت طلایی پیشگیری از دست رفته است.
فرمانداری سرخس بهعنوان محور هماهنگی مدیریت بحران شهرستان میتواند پیش از آغاز بارشهای جدی، جلسهای عملیاتی با حضور همه دستگاههای عضو ستاد مدیریت بحران برگزار کند.
خروجی چنین جلسهای نیز نباید صرفاً اعلام «آمادهباش دستگاهها» باشد.
باید نقاط پرخطر، وظیفه هر دستگاه، تجهیزات موجود، کمبودها، محل استقرار ماشینآلات، مسیرهای جایگزین، شیوه اطلاعرسانی به مردم و نحوه فرماندهی عملیات در صورت وقوع بحران از قبل مشخص شود.
نقشه نقاط پرخطر سرخس باید بهروز باشد
یکی از نخستین اقدامات ضروری، تهیه یا بهروزرسانی نقشه نقاط حادثهخیز و سیلگیر شهرستان سرخس است.
باید مشخص باشد کدام رودخانهها، مسیلها، آبنماها، پلها، راههای روستایی، محلات شهری، تأسیسات و اراضی کشاورزی در سیلابهای گذشته دچار مشکل شدهاند.
این نقاط باید براساس میزان خطر اولویتبندی شوند تا منابع و امکانات محدود شهرستان ابتدا در نقاطی به کار گرفته شود که احتمال ایجاد خسارت بیشتری دارند.
همچنین لازم است بررسی شود نقاطی که در سیلابهای گذشته مشکلساز بودهاند، اکنون چه وضعیتی دارند و آیا مشکلات آنها بهطور اساسی برطرف شده یا همچنان در برابر بارش شدید آسیبپذیر هستند.
منابع آب؛ مسیلها و رودخانهها پیش از بارندگی بررسی شوند
امور منابع آب سرخس یکی از دستگاههایی است که در شرایط پیشرو مسئولیتی جدی دارد.
رودخانهها، مسیلها و نقاطی که امکان ایجاد انسداد در مسیر جریان آب دارند باید پیش از فصل بارندگی مورد بازدید میدانی قرار گیرند.
وجود نخاله، رسوب، پوشش گیاهی متراکم، تصرفات احتمالی یا هر مانعی که ظرفیت عبور جریان آب را کاهش دهد، در یک بارش شدید میتواند خطر را افزایش دهد.
همچنین نقاطی که احتمال افزایش ناگهانی دبی در آنها وجود دارد باید بهصورت مستمر پایش شوند.
یکی از موضوعات مهم برای سرخس، ایجاد یک سازوکار سریع برای انتقال هشدار از بالادست به پاییندست است.
اگر در حوضههای بالادست بارش شدیدی رخ دهد و دبی رودخانهها رو به افزایش بگذارد، این اطلاعات باید در کوتاهترین زمان ممکن به فرمانداری، راهداری، بخشداریها، دهیاریها و مردم مناطق در معرض خطر منتقل شود.
راهداری؛ آبنماها، پلها و راههای جایگزین
تجربه سیلابهای گذشته نشان داده است که راههای ارتباطی از نخستین زیرساختهایی هستند که میتوانند تحت تأثیر قرار گیرند.
آبنماها، پلها، کالورتها و راههای روستایی دارای سابقه انسداد یا تخریب باید پیش از فصل بارندگی بازدید شوند.
دهانه پلها و آبروها باید در صورت نیاز پاکسازی شود و نقاطی که احتمال آبشستگی یا تخریب مسیر دارند، مورد ایمنسازی قرار گیرند.
راهداری همچنین باید فهرست کاملی از ماشینآلات موجود در شهرستان و حتی ظرفیت ماشینآلات بخش خصوصی داشته باشد.
لودر، بیل مکانیکی، گریدر و سایر تجهیزات مورد نیاز نباید تازه در زمان وقوع بحران جستوجو شوند.
محل استقرار ماشینآلات و مسیر اعزام سریع آنها به نقاط پرخطر باید از قبل مشخص باشد.
برای روستاهایی که تنها یک مسیر ارتباطی دارند یا مسیر دسترسی آنها از آبنما عبور میکند نیز باید سناریوی جایگزین در نظر گرفته شود.
شهرداری؛ قبل از اولین بارش سراغ کانالها بروید
در محدوده شهر سرخس نیز شهرداری مسئولیت مهمی در کاهش خطر آبگرفتگی دارد.
لایروبی جویها و کانالهای هدایت آبهای سطحی، بازدید از دهانه آبروها، شناسایی نقاط دارای سابقه آبگرفتگی و جلوگیری از انباشت نخاله و زباله در مسیر روانآب باید قبل از بارشهای پاییزی انجام شود.
گاهی گرفتگی یک کانال یا آبرو میتواند در مدت کوتاهی موجب تجمع آب و ایجاد مشکل در یک خیابان یا محله شود.
بنابراین آماده بودن نیروهای خدمات شهری، ماشینآلات، تانکرها و پمپهای تخلیه آب نیز باید از قبل مورد بررسی قرار گیرد.
دهیاریها؛ آخرین حلقه هشدار نباشند
بخشداران، دهیاران و شوراهای اسلامی روستاها نیز نقش اساسی در مدیریت بحران دارند.
در روستاهای واقع در مجاورت رودخانه، مسیل، آبنما یا مناطق سیلگیر باید از قبل مشخص باشد که هشدار چگونه و از چه طریقی به مردم منتقل خواهد شد.
دهیار نباید زمانی از افزایش خطر مطلع شود که آب به نزدیکی روستا رسیده است.
شبکه ارتباطی بین منابع آب، فرمانداری، بخشداریها و دهیاریها باید به گونهای باشد که هشدارهای مهم در سریعترین زمان ممکن منتقل شود.
در نقاط پرخطر همچنین لازم است مسیر امن خروج، محل تجمع مردم و در صورت نیاز محل اسکان اضطراری از قبل تعیین شود.
افراد سالمند، بیماران، افراد دارای معلولیت و خانوادههایی که برای تخلیه نیاز به کمک دارند نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
هلال احمر، اورژانس و شبکه بهداشت؛ سناریوی قطع راه را هم ببینند
در شهرستانی با وسعت سرخس و پراکندگی روستاها، بحران فقط به گرفتار شدن افراد در سیلاب محدود نمیشود.
مسدود شدن یک راه روستایی میتواند انتقال بیمار، رساندن دارو، انتقال مادر باردار، تأمین آب آشامیدنی یا ارسال مواد غذایی را نیز با مشکل مواجه کند.
هلال احمر، اورژانس و شبکه بهداشت باید از قبل مشخص کنند در صورت قطع دسترسی به برخی روستاها چه سناریوی جایگزینی وجود خواهد داشت.
محل استقرار آمبولانسها، تجهیزات امداد و نجات، اقلام ضروری و مراکز احتمالی اسکان اضطراری باید بازبینی شود.
همچنین لازم است ظرفیت کمکرسانی به مناطقی که ممکن است برای مدتی از مسیر زمینی اصلی جدا شوند، از قبل بررسی شود.
آبفا، برق و مخابرات؛ تابآوری زیرساختها بررسی شود
سیلاب تنها راهها را تحت تأثیر قرار نمیدهد. آسیب به یک خط انتقال آب، پایه برق، پست توزیع یا سایت مخابراتی میتواند یک حادثه طبیعی را به بحرانی گستردهتر تبدیل کند.
آبفا باید نقاط آسیبپذیر خطوط انتقال و شبکههای مجاور رودخانهها و مسیلها را بررسی کند و برای آبرسانی اضطراری در صورت آسیب احتمالی آماده باشد.
اداره برق نیز باید وضعیت پایهها، خطوط و تأسیسات واقع در محدودههای سیلگیر را بررسی و برای اعزام سریع نیروهای عملیاتی و تأمین برق مراکز حیاتی برنامه داشته باشد.
مخابرات و اپراتورهای تلفن همراه نیز باید از پایداری ارتباطات، برق پشتیبان سایتهای حساس و امکان حفظ ارتباط ستاد مدیریت بحران با مناطق مختلف شهرستان اطمینان حاصل کنند.
جهاد کشاورزی؛ هشدار به کشاورزان پیش از سیلاب
بخش کشاورزی و دامداری از حوزههایی است که میتواند در جریان سیلاب خسارت قابل توجهی متحمل شود.
جهاد کشاورزی باید بهرهبرداران مناطق در معرض خطر را از قبل شناسایی و نسبت به احتمال وقوع روانآب و سیلاب اطلاعرسانی کند.
ادوات کشاورزی، دام، نهادهها و تأسیساتی که در بستر یا حریم رودخانهها و مسیلها قرار دارند باید پیش از وقوع شرایط بحرانی به مناطق امن منتقل شوند.
اگر اطلاعرسانی تنها چند ساعت پیش از وقوع سیلاب انجام شود، ممکن است فرصت کافی برای جابهجایی دام یا ماشینآلات وجود نداشته باشد.
منابع طبیعی؛ سازههای آبخیزداری بررسی شوند
منابع طبیعی نیز باید وضعیت حوضههای آبخیز، بندهای گابیونی، سازههای کنترل روانآب و سایر اقدامات آبخیزداری در مناطق بالادست شهرستان را مورد بررسی قرار دهد.
آسیب یا تخریب برخی از این سازهها میتواند توان کنترل روانآب را کاهش دهد.
بازدید پیش از فصل بارندگی و تعمیر نقاط آسیبدیده، اقدامی پیشگیرانه است که میتواند در کاهش سرعت و حجم روانآب مؤثر باشد.
پلیس؛ مسیر خطرناک باید قبل از حادثه بسته شود
پلیس راه و انتظامی نیز باید برای مدیریت تردد در زمان بارش شدید و سیلاب برنامه مشخص داشته باشند.
یکی از مخاطرات تکرارشونده در سیلابها، ورود خودروها به مسیرهای آبگرفته و آبنماهایی است که راننده عمق یا شدت جریان آب را دستکم میگیرد.
نقاطی که سابقه سیلاب دارند باید از قبل شناسایی شوند تا در صورت افزایش خطر، مسیر بدون تأخیر مسدود شود.
جلوگیری از ورود خودرو به یک مسیر خطرناک بسیار کمهزینهتر از عملیات نجات سرنشینان خودروی گرفتار در سیلاب است.
آموزش و پرورش؛ مدارس هم باید برای بحران آماده باشند
مدارس واقع در مناطق پرخطر یا نزدیک مسیلها نیز باید مورد بررسی قرار گیرند.
آموزش و پرورش باید بداند در صورت صدور هشدار شدید چه تصمیمی درباره مدارس مناطق در معرض خطر اتخاذ خواهد شد و آیا برخی مدارس امن شهرستان قابلیت استفاده بهعنوان محل اسکان اضطراری را دارند یا خیر.
آموزش ساده رفتار صحیح در زمان سیلاب به دانشآموزان نیز میتواند از اقدامات کمهزینه اما مؤثر باشد.
منطقه آزاد، راهآهن و مراکز صنعتی؛ زیرساختهای حیاتی فراموش نشوند
سرخس علاوه بر شهرها و روستاها دارای زیرساختهای مهم اقتصادی، صنعتی، ریلی و مرزی است.
منطقه آزاد تجاری صنعتی سرخس، راهآهن، گمرک، واحدهای صنعتی و تأسیسات بزرگ شهرستان نیز باید آسیبپذیری خود را در برابر بارش شدید و آبگرفتگی بررسی کنند.
انبارها، خطوط برق و سوخت، مسیرهای دسترسی، تأسیسات حساس، مسیر ریلی و نقاطی که امکان تجمع روانآب در آنها وجود دارد باید در برنامههای آمادگی مورد توجه قرار گیرند.
آمادگی سد دوستی نیز باید در چارچوب فنی بررسی شود
سد دوستی نیز یکی از زیرساختهای مهم شهرستان است و در شرایط بارشهای شدید، وضعیت ورودی مخزن و برنامه بهرهبرداری آن باید بهصورت تخصصی توسط دستگاه متولی پایش شود.
موضوع مهم در این زمینه، وجود سناریوی فنی برای ورود احتمالی سیلاب و نحوه مدیریت مخزن و پاییندست است.
تصمیمهایی مانند تنظیم خروجی یا مدیریت ظرفیت مخزن کاملاً تخصصی هستند و باید براساس حجم موجود آب، میزان ورودی، پیشبینی بارش و دستورالعملهای بهرهبرداری سد اتخاذ شوند.
آنچه از منظر مدیریت بحران اهمیت دارد، اطمینان از این است که سناریوهای مختلف از قبل بررسی شده و هماهنگی لازم میان دستگاههای مسئول وجود دارد.
هشدار امروز باید به اقدام امروز منجر شود
هدف از طرح موضوع النینو و احتمال بارشهای سیلابی، ایجاد نگرانی در میان مردم یا پیشبینی قطعی وقوع سیل در سرخس نیست.
ممکن است الگوهای هواشناسی در هفتهها و ماههای آینده تغییر کنند و میزان بارندگی سرخس کمتر یا بیشتر از پیشبینیهای فعلی باشد.
اما فلسفه مدیریت بحران دقیقاً این است که پیش از قطعی شدن یک حادثه، برای احتمال وقوع آن آماده باشیم.
برای شهرستانی که تجربه طغیان رودخانهها، انسداد آبنماها، قطع راه روستاها، خسارت به زیرساختها و اختلال در تردد را در سابقه خود دارد، هشدارهای فعلی هواشناسی باید بهعنوان یک فرصت برای پیشگیری تلقی شود.
اگر پاییز امسال بدون حادثه جدی سپری شود، پاکسازی مسیلها، ایمنسازی پلها، بررسی آبنماها، مشخص شدن راههای جایگزین، آماده بودن ماشینآلات و ایجاد یک شبکه هماهنگ هشدار اقدامی بیهوده نخواهد بود؛ زیرا این آمادگی برای هر بارندگی شدید دیگری نیز مورد نیاز است.
اما اگر بارشهای شدید فرا برسد و تازه آن زمان مشخص شود یک آبنما پاکسازی نشده، یک پل ظرفیت مناسب عبور آب را ندارد، راه جایگزینی برای روستایی پیشبینی نشده، ماشینآلات مورد نیاز در دسترس نیست یا هشدار افزایش دبی رودخانه دیر به مناطق پاییندست رسیده است، دیگر نمیتوان همه خسارتها را صرفاً به «شدت بارندگی» نسبت داد.
هشدارهای هواشناسی پیش از آغاز فصل بارندگی مطرح شدهاند و اکنون انتظار از فرمانداری، ستاد مدیریت بحران و دستگاههای اجرایی شهرستان سرخس نیز روشن است؛ آمادگی برای پاییز باید پیش از نخستین بارش سنگین آغاز شود، نه در نخستین شب سیلاب.
پایان پیام/ع
۰ دیدگاه